Եղիշե Չարենց։ Նաիրիան ոգու անհանգիստ ուղեկիցը

Եղիշե Չարենցը հայ գրականության այն բացառիկ դեմքերից է, ում կյանքն ու ստեղծագործությունը դարձան մեր ազգային ճակատագրի հայելին։ Նա մարդ էր, ով չվախեցավ այրվել սեփական գաղափարների համար՝ մթության մեջ լույս փնտրելով մի ողջ ժողովրդի համար։

5 հետաքրքիր փաստեր Չարենցի մասին

1․ Գաղտնագրված ուղերձը «Պատգամ» բանաստեղծության տողերի երկրորդ տառերով կարդացվում է հայտնի կոչը՝ «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»։

2․ Կեղծանվան ծագումը. Իրական ազգանունը Սողոմոնյան էր, իսկ «Չարենց»-ը ընտրել է, քանի որ մանկության տարիներին շատ չար է եղել (թեև կա նաև Կարսի բժիշկներից մեկի անվան ցուցանակի վարկածը)։

3․ Փրկված ձեռագրերը. Նրա ձերբակալությունից հետո նկարչուհի Ռեգինա Ղազարյանը հողի տակ 17 տարի թաքցրել և ոչնչացումից փրկել է նրա վերջին ստեղծագործությունները։

4․ Չարենցը որպես հրատարակիչ և գրքի ձևավորող Չարենցը միայն գրող չէր. նա տարիներ շարունակ ղեկավարել է Հայաստանի պետական հրատարակչության (Պետհրատ) գրական բաժինը։ Նա անձամբ է զբաղվել գրքերի տպագրության որակով, թղթի ընտրությամբ և ձևավորմամբ։ Հենց նրա շնորհիվ է, որ 1920-30-ական թվականներին հայկական գրքարվեստը հասավ համաշխարհային մակարդակի։ Նա համագործակցում էր լավագույն նկարիչների (օրինակ՝ Հակոբ Կոջոյանի) հետ՝ ստեղծելով գլուխգործոցներ, որոնցից ամենահայտնին հենց իր «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուն է։

5․ Անհայտ գերեզմանը. Մինչ օրս հայտնի չէ, թե որտեղ են ամփոփված մեծ բանաստեղծի աճյունները։

Չարենցն ասում էր. «Իմ լեզուն ես չեմ, իմ լեզուն իմ ժողովուրդն է»։ Սա լավագույնս բնութագրում է նրա պոեզիայի նպատակը՝ լինել ազգի հավաքական գիտակցությունը։

Չարենցն ու Սարյանը

Սարյանը Չարոնցին մի անգամ չի, որ նկարել է։ Բազմաթիվ էսկիզներից հետո միայն 1323 թվականին ստեղծվեց հայտնի դիմանկարը, որի մասին հենց Սարյանը ունի հուշագրություն․

«Մի օր իջնում էի Աստաֆյանով: Տեսնեմ դիմացից Չարենցն է գալիս՝ մի քանի գիրք թևի տակ: Մոտեցավ ու թե՝ «լա՛վ է չէ՞ մեր փողոցը, ճիշտ է, շատ է գավառական, բայց համ ու հոտ ունի, կոլորիտ ունի. հ՛ը, ի՞նչ կասես»: «Այդպես է, ասում եմ, – իսկ ե՞րբ ենք սկսում աշխատել»:

– Վա՛ղը, հենց վա՛ղը; Կիրակի օր էլ է: Վաղը 12-ին արի:

Հաջորդ օրը գնում եմ: Տանը բացի իրենից, ոչ ոք չկա: Ամեն ինչից զգում եմ, որ նախապատրաստել, տրամադրվել է նկարվելու: Նստում է:

Պատկերակալը տեղադրելու, երանգապնակն ու վրձինները դիտմամբ դանդաղ կարգի բերելու ընթացքում խոսում եմ դեսից դենից: Աշխատում եմ տրամադրությունը ցրել՝ չի ստացվում: Նայում եմ դեմքին՝ ի՛նքը չի: Ծուլորեն մի քանի պատահական գծեր եմ դնում կտավին և, իմիջիայլոց, հայտարարում, թե այսօր մի տեսակ վրձին բռնելու ցանկություն չունեմ:

– Ինչո՞ւ, – հարցնում է զարմացած:

– Չգիտեմ, վաղը գամ:

Մի քիչ խռոված տոնով պատասխանում է, որ աշխատանքի է:

– Ոչինչ, – ասում եմ, – գործդ վերցրու հետդ ու արի տուն: Դու կաշխատես, ես կամաց-կամաց կքսմսեմ՝ գուցե մի բան դուրս գա: Լռում է, մտքի մեջ հաշիվներ անում ու համաձայնում: Մի երկու ժամ էլ լավից վատից խոսում ենք ու բաժանվում: Փայտե պատկերակալը մնում է Չարենցի աշխատասենյակում, նրա գրասեղանից երկու-երեք քայլ հեռու՝ համր ու անտարբեր:

… Լուսիկն արագ-արագ ճաշի պատրաստություն է տեսնում, հետն էլ կշտամբում  ինձ. «Ի՞նչ ես արել մարդու հետ, քո երեխա՞ն է, ինչ է. կնեղանա» և այլն, և այլն: «Հա՛, հա՛, երեխա է, բա ի՞նչ է, եթե ճիշտն ուզում ես իմանալ, երեխա՛ է»:

Եվ իսկապես երեխա էր, մեծ երեխա, ազնիվ, բյուրեղյա հոգու տեր:

Հաջորդ օրը տնից դուրս եմ գալիս, մտածելով՝ տեսնես փորձն արդյունք տվել է:

… Դուռը բացում է ինքը: Ա՛յ, սա հասկանալի է՝ տնեցիք էլ տանն են: Չարենցն էլ Չարենց է: Սովորական նախադասությունները փոխանակում ենք և անցնում գործի: Կարծես չի էլ նկատում ո՛չ պատկերակալը, ո՛չ ինձ: Երեկվա արհեստականությունից ոչինչ չի մնացել դեմքին: Բնական է գլխի շարժումը, դիմախաղը՝ ազատ, տիպիկ չարենցյան:

Տարածված հայկական տիպաժ է: Մազերը՝ սև, փոքր-ինչ ալիքավոր, խիտ ու ճակատաին թափված: Քիթը մեծ է, ներքևի շրթունքը՝ հաստ: Փոքրամարմին է, բայց ներքին կրակով այրվող մարդու ազդեցիկ արտահայտությունը և, հատկապես, խոշոր աչքերի սուր, արծվային հայացքը ժայռեղեն հսկայի տպավորություն են ստեղծում: Գեղեցիկ դեմք չէ, կարելի է նույնիսկ ասել, որ տգեղ է, բայց հմայիչ է ու համակրելի: Այդ դեմքն է, որ արտացոլում է նրա անհաշտ ու խիստ, ակտիվ ու բռնկվող բնավորությունը. Այդ դեմքն է, որ կրում է վեհ ու դրամատիկական հանճարի և մեծ հայի արտահայտությունը: Չարենց անձնավորության հիմնական հատկանիշներն են դրանք, որ պետք է ընդգծել ու խտացված ներկայացնել կտավի վրա …

Դիմանակարը դուր եկավ թե՛ իրեն, թե՛ ինձ:

– Մեկ էլ մի քսան տարի հետո այսպես հիմնավոր կնկարես, – ասաց, – հետաքրքիր է, ինչպիսի՞ն կլինեմ»:

Չարենցի դիմանկարներից հատուկ ուշադրության է արժանի նաև Վրույր Գալստյանի նկարը։ 

Երկիր Նաիրի

«Երկիր Նաիրի» վեպը հայ գրականության ամենաառեղծվածային և բարդ գործերից է, որտեղ Չարենցը փորձում է հասկանալ, թե ուր կորավ մեր պատմական հայրենիքը և ինչու փլուզվեց այն։ Պատմելով իր հարազատ Կարս քաղաքի ու դրա կործանման մասին՝ նա իրականում պատկերում է մի ողջ ժողովրդի ողբերգությունը, որը ապրում էր անցյալի երազանքներով և պատրաստ չէր դաժան իրականությանը։ Հեղինակը հաճախ օգտագործում է դառը հեգնանքն ու սարկազմը, բայց դա անում է ոչ թե ծաղրելու, այլ մեզ սթափեցնելու և «նաիրյան» հիվանդագին պատրանքներից բուժելու համար։ Վեպում Նաիրին ներկայացվում է որպես մի «ոգեղեն» երկիր, որը հերոսների մտքում է, սակայն իրական կյանքում այն վերածվում է փոշու ու ավերակների։ Չարենցը ցույց է տալիս, որ հայրենիքը միայն լեգենդ ու պատմություն չէ, այլ կոնկրետ հող ու ժողովուրդ, որի համար պետք է պատասխանատվություն կրել այսօր և հիմա։ Այս գործը մեզ սովորեցնում է ուղիղ նայել սեփական սխալներին և չփնտրել փրկությունն այնտեղ, որտեղ այն չկա։ Ի վերջո, «Երկիր Նաիրին» Չարենցի մեծագույն փորձն է՝ վերաիմաստավորելու հայոց ճակատագիրը և գտնելու նոր ու ավելի ամուր ճանապարհ դեպի ապագա։

Վեպը կարող եք կարդալ առցանց Յատուկ Պոէմ կայքում Այնտեղ նաև կգտնեք Չարենցի գրեթե ամբողջ ստեղծագործական աշխարհը։

Ի վերջո, Չարենցը մեզ թողեց ոչ միայն հատորներով բանաստեղծություններ, այլև արթուն մնալու և սեփական ուժերին հավատալու պատգամը։ Նրա կերպարը շարունակում է ապրել յուրաքանչյուրիս մեջ՝ հիշեցնելով, որ հանճարը երբեք չի մեռնում, քանի դեռ հնչում է նրա բառն ու շնչում է նրա ստեղծած «Նաիրյան» ոգին։ Նա մնում է մեր ճանապարհի անմար ուղեկիցը։