Խաչատուր Աբովյան. Մարդը, որը մեզ սովորեցրեց սիրել մեր լեզուն

Խաչատուր Աբովյանը հայոց նոր ժամանակների այն լուսավոր կետն է, որտեղից սկսվեց մեր ժամանակակից լեզուն ու գրականությունը։ Նա մարդ էր, ով Արարատի բարձունքից տեսավ հայ ժողովրդի ապագան ու չվախեցավ խոսել նրա հոգսերի մասին հենց իր՝ ժողովրդի բարբառով։ Այս պատմությունը մի մարդու մասին է, ով դարձավ մեր ազգային արթնացման առաքյալը։

Քանաքեռի տունը, որը սպասում է իր տիրոջը

Ամեն ինչ սկսվեց Երևանի հին ու քարքարոտ թաղամասերից մեկում՝ Քանաքեռում։ Այնտեղ մինչ օրս կանգուն է մի համեստ, բայց շատ տաքուկ հայկական տուն՝ հաստ քարե պատերով ու թոնրատնով։ Սա Խաչատուրի հայրական օջախն է։ Երբ մտնում ես այդտեղ, կարծես ժամանակը կանգ է առնում. թվում է՝ հիմա ուր որ է Աբովյանը կբացի դուռը, կնստի իր դաշնամուրի առաջ կամ կսկսի թղթին հանձնել իր մտքերը։ Չնայած անցած տարիներին, տունը հրաշալի պահպանվել է ու այսօր դարձել է մի վայր, որտեղ մարդիկ գնում են ոչ թե ուղղակի թանգարան տեսնելու, այլ այդ լուսավոր մարդու ներկայությունը զգալու համար։

«Վերք Հայաստանի». Գիրք, որը խոսեց ժողովրդի լեզվով

Պատկերացրեք մի ժամանակաշրջան, երբ բոլոր գրքերը գրվում էին հին ու բարդ լեզվով, որը սովորական մարդիկ հազիվ էին հասկանում։ Եվ հանկարծ հայտնվում է Աբովյանն ու գրում «Վերք Հայաստանի» վեպը։ Նա դա արեց ոչ թե գիտնական երևալու, այլ իր ցավը պատմելու համար։ Նա գրեց հենց այնպես, ինչպես մենք խոսում ենք մեր տանը, մեր ընկերների հետ։ Պատմելով քաջ Աղասու մասին՝ նա իրականում պատմում էր հայ մարդու արժանապատվության ու հույսի մասին։ Սա պարզապես վեպ չէր, սա մի մեծ սիրո խոստովանություն էր հայրենիքին, որը կարդալիս մարդիկ վերջապես զգացին, որ գրականությունը հենց իրենց մասին է։

Դիմանկարը. Միակ հայացքը մեզ հասած անցյալից

Մենք Աբովյանին ճանաչում ենք նրա բարի ու մի քիչ տխուր աչքերից, որոնք մեզ են նայում դասագրքերի էջերից։ Հետաքրքիր է, որ այդ հայտնի դիմանկարը ստեղծվել է, երբ Խաչատուրը դեռ երիտասարդ ուսանող էր Դորպատում։ Նրա ընկերը՝ նկարիչ Լյուդվիգ Վիտենբերգը, կարողացել է որսալ Աբովյանի այն ժամանակվա տրամադրությունը՝ կիրթ, մի փոքր երազկոտ ու լույսով լեցուն։ Սա միակ նկարն է, որն արվել է հենց իրենից՝ բնորոշ գանգուր մազերով ու մտածկոտ դեմքով։ Այդ պատկերը մեզ համար դարձել է Աբովյանի դեմքը, որի միջոցով մենք փորձում ենք կապվել այդ լեգենդար մարդու հետ, ով մի օր ուղղակի դուրս եկավ տնից ու դարձավ անմահություն։ 

Վարդան Աբովյանը՝ Խաչատուր Աբովյանի որդին,  1861թ.-ից ուսանում էր Դորպատի համալսարանի տնտեսագիտության բաժնում, իսկ 1863թ.-ից աշխատում էր էստոնական Ֆելին քաղաքի մասնավոր գիմնազիաներից մեկում: Երկար բաժանումից հետո վերադառնալով հայրենիք՝ Վարդանը հոր ձեռագրերը գտնում է անմխիթար վիճակում, իսկ դիմանկարը՝ անհետացած: Նա անհապաղ սկսում է զբաղվել հոր գրական ժառանգությամբ, և հետևողական որոնումների շնորհիվ նրան հաջողվում է գտնել դիմանկարի հետքերը: Խ. Աբովյանի դիմանկարը որդուն է հասնում անմխիթար վիճակում՝ եզրերը ծալված ու պատռված: Այն վերականգնելու համար Վարդանը դիմում է հայտնի հայ նկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանին: Վերջինս նկարի պատառոտված եզրերը կտրում է, ուղղում, անջատված մասերը իրար մոտ բերում և ապա՝ կպցնում ամուր ստվարաթղթի վրա, իսկ բաց մասերը՝ լրացնում սև ներկով:

5 հետաքրքիր փաստ Աբովյանի մասին

1. Առաջին լեռնագնացը. Աբովյանը առաջին հայն էր (մեզ հայտնի), որը ոտք դրեց Մասիս լեռան գագաթին (1829 թ.)։ Այդ ժամանակ շատերը կարծում էին, թե դա սրբապղծություն է, բայց նա ապացուցեց, որ գիտությունն ու հավատը կարող են ձեռք ձեռքի տված քայլել։

2. Եվրոպական կրթություն և դաշնամուր. Նա հայ առաջին մտավորականներից էր, որը կրթություն ստացավ Եվրոպայում (Դորպատի համալսարան)։ Ասում են՝ նա առաջինն էր, որ Երևան բերեց եվրոպական երաժշտական գործիքներ, այդ թվում՝ դաշնամուր։

3. Բազմալեզու հանճարը. Աբովյանը տիրապետում էր ավելի քան 10 լեզվի, այդ թվում՝ գերմաներենի, ֆրանսերենի, ռուսերենի, լատիներենի և պարսկերենի։ Բայց նրա ամենամեծ սերը միշտ մնաց հասարակ ժողովրդի «ռամկական» լեզուն։

4. Սիրված ուսուցիչը. Երևանի դպրոցում աշխատելիս նա այնքան էր սիրում իր աշակերտներին, որ հաճախ սեփական միջոցներով գրենական պիտույքներ էր գնում նրանց համար և նրանց հետ զբոսնում բնության գրկում՝ դասն անցկացնելով բաց երկնքի տակ։

5. Անհետացման առեղծվածը. Նրա անհետացման մասին կան տասնյակ վարկածներ՝ սկսած ինքնասպանությունից մինչև աքսոր կամ գաղտնի սպանություն։ Սակայն փաստն այն է, որ նա ուղղակի դուրս եկավ տնից ու մտավ լեգենդի մեջ՝ չթողնելով ոչ մի նյութական հետք իր մահվան մասին։

Աբովյանի կյանքը նման էր մի լուսավոր հետագծի, որն ավարտվեց խորհրդավոր անհետացումով, բայց իրականում դարձավ անմահություն։ Նա մեզ թողեց ոչ միայն գրքեր, այլև սեփական արժանապատվությունը ճանաչելու և լույսի հետևից գնալու հաստատակամությունը։ Մինչ օրս Քանաքեռի նրա տունն ու մեր ամեն մի աշխարհաբար բառը հիշեցնում են, որ Աբովյանը չի հեռացել, նա պարզապես ձուլվել է իր սիրած հողին ու ջրին։

Աբովյանի ստեղծագործությունների մի մասը, այդ թվում նաև Վերք Հայաստանին, կարող եք օնլայն կարդալ Յատուկ Պոէմ կայքում